Bazen bir ülkenin dostlarını düşünürken kendi hayatımızdaki arkadaşlıkları hatırlarız. Zor zamanlarda yanımızda duran, sevincimizi paylaşan ve farklı düşündüğümüzde bile bizi dinleyen insanlar, güven duygumuzu güçlendirir. Peki ülkeler arasındaki ilişkilerde de benzer bir psikoloji geçerli midir? Türkiye’nin dostları hangi ülkeler? sorusu, yalnızca siyasi anlaşmalarla değil, toplumların ortak hafızası, duygusal bağları ve birbirlerine yönelik algılarıyla da açıklanabilir.
Uluslararası ilişkilerde dostluk, insanlar arasındaki arkadaşlıktan farklıdır. Devletlerin çıkarları değişebilir; ancak tarihsel yakınlık, kültürel benzerlik ve toplumsal dayanışma, ilişkilerin uzun süre devam etmesine katkıda bulunabilir.
Türkiye’nin yakın ilişkiler geliştirdiği ülkeler arasında Azerbaycan, Pakistan, Katar, Güney Kore, Bosna-Hersek ve çeşitli Türk devletleri öne çıkar. Bununla birlikte bu ülkelerin Türkiye ile ilişkileri aynı temellere dayanmaz.
– Azerbaycan: Ortak dil, kültürel yakınlık ve tarihsel bağlar, iki toplum arasındaki karşılıklı yakınlık algısını güçlendirir.
– Pakistan: Tarihsel dayanışma anlatıları ve karşılıklı siyasi destek, olumlu ülke algısının oluşmasına katkıda bulunur.
– Katar: Ekonomik iş birliği, savunma alanındaki ilişkiler ve diplomatik temaslar öne çıkar.
– Güney Kore: Kore Savaşı’na dayanan tarihsel hafıza, iki toplum arasındaki dostluk anlatısının önemli unsurlarından biridir.
– Bosna-Hersek: Tarihsel, kültürel ve insani bağlar, Türkiye ile toplumun bazı kesimleri arasındaki yakınlığı destekler.
– Özbekistan, Kazakistan ve diğer Türk devletleri: Dilsel ve kültürel ortaklıklar, eğitim ve ekonomik iş birliği ilişkilerin gelişmesinde rol oynar.
Ancak bir ülkenin Türkiye ile yakın diplomatik ilişkiler kurması, o ülkedeki herkesin Türkiye’ye aynı ölçüde olumlu baktığı anlamına gelmez. Devlet politikaları ile bireylerin duyguları birbirinden farklı olabilir.
Bilişsel psikoloji, insanların bilgiyi nasıl işlediğini, hatırladığını ve değerlendirdiğini inceler. Ülkeler hakkındaki düşüncelerimiz de çoğu zaman geçmişte öğrendiklerimiz, haberler, aile anlatıları ve kişisel deneyimler üzerinden şekillenir.
Bir ülkeyi dost olarak görmemizde tarih kitapları, savaş anıları, kültürel benzerlikler ve medya anlatıları etkili olabilir. Örneğin Türkiye ile Güney Kore arasındaki ilişki anlatılırken Kore Savaşı’nda yaşanan dayanışmanın sıkça hatırlanması, iki toplum arasındaki olumlu çağrışımları destekleyebilir.
Psikolojide sosyal kimlik kuramı, insanların kendilerini ait oldukları gruplar üzerinden tanımlayabildiğini açıklar. Ortak bir kimlik algısı, başka bir topluma karşı yakınlık hissini artırabilir. Bununla birlikte aynı süreç, farklı gruplara karşı önyargıların oluşmasına da zemin hazırlayabilir.
Bilişsel psikolojideki doğrulama yanlılığı, insanların mevcut düşüncelerini destekleyen bilgileri daha kolay benimseyebildiğini gösterir. Türkiye’yi seven bir ülke hakkındaki olumlu haberleri hatırlarken yaşanan diplomatik anlaşmazlıkları göz ardı etmek bu eğilime örnek olabilir.
Araştırmaların önemli bir bölümü, grup aidiyetinin değerlendirmeleri etkileyebildiğini ortaya koyar. Ancak bu etkinin gücü, kişinin deneyimine, bilgi kaynaklarına ve içinde bulunduğu toplumsal koşullara göre değişir.
Ülkeler arasındaki yakınlık yalnızca ekonomik kazançlarla açıklanamaz. İnsanların kendilerini anlaşılmış, desteklenmiş ve değerli hissetmesi de önemlidir.
Türkiye ile Azerbaycan arasındaki kültürel yakınlık veya Güney Kore ile Türkiye arasındaki savaş dönemine dayanan ortak hafıza, duygusal bağların toplumsal düzeyde nasıl gelişebildiğini gösteren örneklerdir.
Burada kavramı anlam kazanır. Duygusal zekâ, kişinin duyguları tanıma, anlama ve düzenleme becerileriyle ilişkilidir. Toplumlar arasındaki iletişimde empati kurabilmek, farklı deneyimleri anlamak ve tarihsel hassasiyetleri dikkate almak da yapıcı ilişkileri destekleyebilir.
Ancak ortak acılar veya tarihsel yakınlık, her zaman kalıcı siyasi uyum anlamına gelmez. Ülkeler geçmişte yakın ilişkiler kurmuş olsalar bile günümüzde farklı çıkarlar doğrultusunda hareket edebilirler.
Duygusal bağlar dayanışmayı artırabilir; fakat güçlü grup bağlılığı bazen karşı tarafı idealize etmeye de yol açabilir. Sosyal psikoloji araştırmalarında grup içi kayırmacılık olarak incelenen bu eğilim, insanların kendi gruplarını daha olumlu değerlendirmesine neden olabilir.
Dolayısıyla bir ülkeye duyulan sevgi, o ülkenin bütün politikalarını sorgulamadan desteklemek anlamına gelmemelidir. Sağlıklı bir uluslararası dostluk algısı, olumlu duygularla eleştirel düşünceyi bir arada tutabilir.
Sosyal psikoloji, bireylerin başkalarıyla etkileşimlerinin düşünce ve davranışlarını nasıl değiştirdiğini araştırır. Uluslararası ilişkilerde de öğrenci değişimleri, turizm, ticaret, spor organizasyonları ve kültürel etkinlikler toplumların birbirini tanımasını sağlayabilir.
Gordon Allport’un geliştirdiği gruplar arası temas yaklaşımı, uygun koşullarda farklı grupların doğrudan iletişim kurmasının önyargıları azaltabileceğini öne sürer. Daha sonraki araştırmalar ve meta-analizler de gruplar arası temasın çoğu durumda önyargıların azalmasıyla ilişkili olduğunu göstermiştir.
Örneğin Türkiye’de eğitim alan bir yabancı öğrenci, günlük yaşamda kurduğu arkadaşlıklar sayesinde Türkiye hakkındaki düşüncelerini yeniden değerlendirebilir. Benzer biçimde Türkiye’ye gelen turistler de yerel kültürü doğrudan deneyimleyerek daha ayrıntılı bir ülke algısı geliştirebilir.
Bununla birlikte her temas olumlu sonuç doğurmaz. Eşitsiz koşullarda gerçekleşen, rekabetin yoğun olduğu veya olumsuz deneyimlerle şekillenen karşılaşmalar mevcut önyargıları güçlendirebilir.
Bu nedenle
, yalnızca karşılaşmak değil, karşılıklı saygı ve eşitlik temelinde iletişim kurmak anlamına da gelir.
Türkiye ile Azerbaycan arasındaki kültürel etkinlikler, Türk devletleri arasındaki öğrenci değişimleri ve Türkiye-Güney Kore arasındaki tarihsel anmalar, toplumsal yakınlığı destekleyebilecek uygulamalardır.
Ancak bu örneklerin her birinin toplumların tamamında aynı etkiyi oluşturduğunu söylemek mümkün değildir. Etkinin değerlendirilmesi için kamuoyu araştırmaları, uzun dönemli gözlemler ve farklı yaş gruplarını kapsayan çalışmalar gerekir.
Bir ülkenin dost olup olmadığını anlamak için yalnızca siyasi liderlerin açıklamalarına bakmak yeterli değildir. Diplomatik iş birliği, ekonomik ilişkiler, kriz dönemlerindeki dayanışma, kültürel etkileşim ve toplumların karşılıklı tutumları birlikte değerlendirilmelidir.
Psikolojik açıdan üç soru özellikle önemlidir:
– Bir ülkeye duyduğumuz yakınlık, kişisel deneyimlerimize mi yoksa bize aktarılan anlatılara mı dayanıyor?
– Olumlu düşündüğümüz ülkelerin hatalarını da tarafsız biçimde değerlendirebiliyor muyuz?
– Farklı kültürlerden insanlarla kurduğumuz gerçek ilişkiler, önceden sahip olduğumuz düşünceleri değiştiriyor mu?
Bu sorular, yalnızca uluslararası ilişkileri anlamak için değil, kendi sosyal çevremizdeki dostlukları değerlendirmek için de yol göstericidir.
Türkiye’nin dostları hangi ülkeler? sorusunun tek ve değişmez bir cevabı yoktur. Azerbaycan, Pakistan, Katar, Güney Kore, Bosna-Hersek ve Türk devletleri, farklı tarihsel, kültürel, siyasi veya ekonomik nedenlerle Türkiye’nin yakın ilişkiler geliştirdiği ülkeler arasında sayılabilir.
Bilişsel psikoloji, bu ülkeler hakkındaki düşüncelerimizin nasıl oluştuğunu; duygusal psikoloji, güven ve empati gibi duyguların rolünü; sosyal psikoloji ise doğrudan temasın ve toplumsal etkileşimin önemini açıklar.
Sonuçta ülkeler arasındaki dostluk, yalnızca geçmişten gelen ortaklıklarla değil, bugün sürdürülen karşılıklı saygı ve iş birliğiyle de güçlenir. Belki de asıl soru şudur: Bir ülkeyi dost olarak görmemizi sağlayan şey, onunla ortak bir geçmişe sahip olmak mı, yoksa farklılıklarımıza rağmen güvenilir bir gelecek kurabilmek midir?
Atacanyapi olarak Türkiye’nin dostları hangi ülkeler ile ilgili faydalı bir derleme sunmaya çalıştık.